Losun mengandi efna á Íslandi

Á hverju ári skilar Umhverfisstofnun skýrslu um losun loftmengunarefna á Íslandi frá árinu 1990 til samnings Sameinuðu þjóðanna um loftmengun sem berst langar leiðir milli landa (The United Nations Convention on Long-range Transboundary Air Pollution (LRTAP Convention)). Samningurinn öðlaðist gildi 1983 og hefur verið undirritaður af 51 ríki, þar á meðal Íslandi.

Ísland hefur undirritað samninginn sjálfan og báðar Árósar-bókanirnar, um þungmálma og þrávirk lífræn efni (Persistent Organic Pollutants-POPs). Ísland hefur aðeins staðfest bókunina um þrávirku lífrænu efnin og er því sérstaklega fjallað um þrávirk lífræn efni (POPs) í bókhaldi Íslands um loftmengunarefni. Upplýsingar um losun annarra loftmengunarefna er ábótavant, en í þeim tilfellum sem upplýsingar liggja fyrir er gert grein fyrir þeim í bókhaldi Íslands.

Losun þrávirkra lífrænna efna (POPs)

Undir Árósar-bókunina falla 16 þrávirk lífrænna efni og er notkun á hluta þeirra bönnuð, en aðildaríkin skulu halda ítarlegt bókhald um losun þeirra efna er falla undir bókunina og draga úr og með tímanum hætta notkun á eftirfarandi þrávirkum lífrænum efnum:

  • PCDD/PCDF - dioxín/fúrön
  • PAH4 – Fjölhringja arómatísk vetniskolefni
    • B(a)p -Benzo(a)pyrene
    • B(b)f - Benzo(b)fluoranthene
    • B(k)f - Benxo(k)fluoranthene
    • Indeno (1,2,3-cd)pyrene
  • HCB - Hexaklóróbensen
  • PCBs - Pólíklórbífenýlsambönd

Ísland skilar upplýsingum um losun á öllum ofangreindum efnum í samræmi við Árósar-bókunina, nema PCBs. PCBs er nýjasta viðbótin í Árósar-bókunina og vinnur Umhverfisstofnun að því að taka saman tölur um losun á PCBs á Íslandi. 

Losun annarra loftmengunarefna og óbeinna gróðurhúsalofttegunda

Þó svo að Ísland hafi aðeins staðfest Árósar-bókunina er gögnum um eftirfarandi efni, þar sem upplýsingar um losun liggja fyrir, einnig skilað:

  • Óbeinar gróðurhúsalofttegundir
    • NO2 (NOX) - Köfnunarefnisdíoxíð
    • NMVOC - Rokgjörn, lífræn efnasambönd
    • CO - Kolmónoxíð
  • SO2 (SOX)- Brennisteinsdíoxíð
  • NH3 - Ammoníum
  • PM – svifryk
  • BC – sót

Losun Íslands á þrávirkum lífrænum efnum 1990 – 2016

Á tímabilinu 1990 til 2016 hefur dregið verulega úr losun Íslands á díoxíni (-92%) og PAH4 (-82%). Losun HCB efna hefur þó aukist verulega á sama tíma.

 

Dioxin

PAH4

HCB

Ár

[g I-TEQ]

[t]

[kg]

1990

12.7

0.53

0.091

2016

1.0

0.094

0.089

% Breyting 1990-2016

-92%

-82%

-3%

 

Dioxín/fúran (PCDD/PCDF)

Frá árinu 1990 til 2016 dróg verulega úr losun á díoxíni/fúrani eða um 92%. Heildarlosun 1990 var 12,7 g I-TEQ en 1,0 g I – TEQ árið 2016. Stærsta uppspretta díoxíns/fúrans á Íslandi á ári 2016 voru fiskveiðar. Áður fyrr var stærsta díoxín/fúran uppsprettan sorpbrennslur, en það hef dregið verulega úr losun frá þeim frá árinu 1990. Ástæðan fyrir því að heildarlosun hefur dregist saman er fyrst og fremst að mörgum opnum og eldri sorpbrennslum hefur verið lokað og reglur um sorpbrennslu frá árinu 2003 voru hertar.

Mynd: Losun díoxíns/fúrans (g I-TEQ) á Íslandi 1990-2016.

 

PAH4 – Fjölhringja arómatísk kolvetni

Losun á PAH4 dróst saman um 82% frá 1990 til ársins 2016, eða frá um 530 kg árið 1990 til um 90 kg árið 2016. Stærstu uppsprettur PAH4 efna á Íslandi á ári 2016 voru iðnaðarferlar, sorpbrennsla, eldsvoðar og vegasamgöngur. Samdráttur í losun PAH4 á Íslandi frá 1990 má að mestu rekja til fækkun sorpbrennslustöðva en stærstur hluti PAH4 losunar árið 1990 var frá opinni brennslu á sorpi.

 Mynd: Losun PAH4 (kg) á Íslandi 1990-2016.

 

HCB - Hexaklóróbensen

Frá 1990 til 2016 dróst losun á HCB örlítið saman, eða um 3%. Stærstu uppsprettur HCB á Íslandi á ári 2016 voru sorpbrennsla og fiskiveiðar. Losun frá sorpbrennslum með orkunýtingu er gefin upp undir „orku“. Losun HCB hefur aðeins verið metin frá fáum uppsprettum og skal því taka niðurstöðunum með fyrirvara.

Losun Íslands á öðrum loftmengunarefnum og óbeinna gróðurhúsaloftegunda á árunum 1990 – 2016

 

SOX

NOX

NH3

NMVOC

CO

 

[kt] SO2

[kt] NO2

[kt]

[kt]

[kt]

1990

21.4

30.9

5.6

14.3

57.7

2016

49.9

24.5

5.4

7.5

122.3

% Breyting 1990-2016

134%

-21%

-3%

-48%

112%

 

SO2 (SOX) – Brennisteinsdíoxíð

Árið 2016 var losun SO2 á Íslandi 49,9 kt. sem er 134% aukning miðað við árið 1990. Megin uppspretta SO2 á Íslandi er losun brennisteinsvetnis (H2S) sem losnar þegar jarðhiti er unninn úr jörðinni og hluti H2S oxast yfir í SO2. Brennisteinslosunin frá jarðvarmaorkuframleiðslu hefur minnkað talsvert á síðustu árum, eftir að Sulfix verkefnið fór í gang við Hellisheiðavirkjun. Einnig losa iðnaðarferlar talsvert magn af SO2.

NO2 (NOX) – Köfnunarefnisdíoxíð

Stærstu uppsprettur NO2 losunar á Íslandi eru fiskiskiveiðar og vegasamgöngur. Frá árinu 1990 hefur dregið úr losun á NOx um 21%. Við bruna í bæði bílvélum og í brennslustöðvum, myndast köfnunarefnismónoxíð (NO) þegar köfnunarefni og súrefni hvarfast saman við hátt hitastig. Í andrúmsloftinu oxast svo köfnunarefnismónoxíð smám saman yfir í köfnunarefnisdíoxíð (NO2).

NMVOC - Rokgjörn, lífræn efnasambönd

Losun Íslands á rokgjörnum lífrænum efnasamböndum (NMVOC) hefur dregist saman um 48% frá 1990. Megin uppsprettur NMVOC á Íslandi eru vegasamgöngur, leysiefnanotkun og landbúnaður. Frá árinu 1990 hefur dregið verulega úr losun NMVOC frá samgöngum.

NH3, CO, Svifryk (PM) og sót(BC)

Nánari upplýsingar um losun loftmengunarefna, eins og NH3, CO, svifryk og sót á Íslandi á árunum 1990-2016 má nálgast í nýjustu skýrslu um losun mengandi efna á Íslandi sem falla undir LRTAP samninginn (Informative Inventory Report 2018).

Ísland er aðili að samningnum um loftmengun sem berst langar leiðir milli landa (C-LRTAP). Hann var samþykktur í Genf 1979 og tók gildi 1983. 51 ríki eru aðilar að samningnum og á grunni þessa samnings hafa verið gerðar bókanir sem hver um sig tekur á ákveðnum efnaflokkum. 

Helstu bókanirnar eru þessar: 

 
IðanaðarstromparÍsland hefur undirritað samninginn sjálfann og báðar Árósa-bókanirnar þ.e. bókunina um þungmálma og bókunina um þrávirk lífræn efni. Hins vegar hefur Ísland aðeins staðfest aðra bókunina, þá sem fjallar um þrávirk lífræn efni. Aðildarríki skulu draga úr losun þeirra loftmengunarefna sem tiltekin eru í bókununum eða hætta notkun þeirra. Aðildarríki skulu árlega gera skýrslu um losun þessara efna. Hér að neðan má sjá skýrslur Íslands á ensku. Þó Ísland hafi aðeins staðfest eina bókun, um losun þrávirkra lífærænna efna, eru í skýrslunni upplýsingar um losun annara efna ef þær upplýsingar liggja á annað borð fyrir. 

Skýrslur á ensku um losun mengandi efna á Íslandi sem falla undir LRTAP samninginn.

 

Mynd sem fylgir - Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira