Umhverfistofnun - Logo

Innkirtlatruflandi efni

Undanfarin ár hafa vísindamenn og heilbrigðisstarfsfólk bent á hættu sem stafar af efnum sem valda svokölluðum innkirtlatruflandi áhrifum (endocrine distrupting effects). Ekki er um eina ákveðna uppsprettu að ræða, heldur eiga efni þessi uppruna sinn í fjölmörgum vörum sem venjuleg heimili nota dagsdaglega.

Þessi efni eru gjarnan í mjög lágum styrk í ýmsum plastvörum, s.s. ílátum undir matvæli, ungbarnaleikföngum, snyrtivörum og plöntuverndarvörum. Dæmi um þessi efni eru plastmýkingaefni eins og PCB (polychlorinated biphenyls), BPA (bisfenol A), PBDE (polybrominated diphenyl ethers) og fjölda þalata sem eru mýkingaefni og t.d. notuð í leikföng og mjúkar plastumbúðir. Þau finnast líka í vörum sem auglýstar eru BPA lausar.

Það sem þessi efni eiga sameiginlegt er að þau herma eftir kvenhormóninu estrógen og trufla þar af leiðandi öll efnaskipti þar sem það kemur við sögu, allt frá getnaði til fæðingar en líka síðar á ævinni.

Vísindamenn sem meta áhættu af völdum innkirtlatruflandi efna telja mikilvægt að setja þau öll undir einn hatt, alls ekki sé nóg að tilnefna leyfilegt magn hvers efnis fyrir sig, heldur þurfi að meta þau saman í uppsöfnuðu magni, hvort sem er í fæðunni eða umhverfinu.

Hvaða áhrif hafa innkirtlatruflandi efni á fóstur og börn?

Innkirtlatruflandi efni hafa áhrif á fjölda og gæði sæðisfrumna, þroska karlkynsfóstra í móðurkviði, valda fæðingargalla á kynfærum sveinbarna, trufla kynþroska drengja, kalla fram kvenleg einkenni drengja og karllæg einkenni hjá stúlkubörnum. 

Sami efnastyrkur hefur ekki sömu áhrif á vaxandi fóstur og mæður, og því eru þessi efni sérstaklega hættuleg fyrir ófrískar konur. 

Önnur áhrif innkirtlatruflandi efna eru minni frjósemi, krabbamein í kynkirtlum, efnaskiptakvillar sem valda offitu og sykursýki og bæling ónæmiskerfisins.

Aukin tíðni fæðingagalla á kynfærum sveinbarna þar sem þvagrás er of stutt og þvagrásaropið er á röngum stað neðanvert á getnaðarlimnum, ásamt því að bæði eistun ganga ekki niður þegar sveinbarnið fæðist er vaxandi heilsufarsvandamál. Stúlkubörn verða sömuleiðis fyrr kynþroska. 

Hvernig á að forðast áhrif frá innkirtlatruflandi efnum?

Hægt er að forðast þessi efni í daglegu lífi með því að:

  • Nota vörur sem eru merktar með Svansmerkinu eða Blóminu, helst án ilmefna.
  • Þurrka af eða ryksuga vikulega og lofta út hýbýli tvisvar á dag.
  • Takmarka snertingu við efni s.s. málningu, úðaefni og hárlitunarvörur.
  • Neyta fjölbreyttrar fæðu daglega.
  • Taka aðeins lyf og fæðubótarefni í samráði við lækni. Þetta á líka við um lyf í lausasölu og náttúrulyf.

Hvað geta foreldrar ungra barna gert?

Nýbakaðar mæður með börn á brjósti og ungbörn eru sérlega viðkvæm fyrir efnum í umhverfinu og ættu að fylgja eftirfarandi ráðum til að forðast þau efni sem valda truflun á hormónajafnvæginu og efni sem geta valdið ofnæmi: 

  • Velja Svansmerktar og ilmefnalausar vörur við innkaup á blautklútum, smyrslum og þvottaefnum.
  • Muna að þvo hluti áður en þeir eru teknir í notkun í fyrsta skipti, hvort sem um er að ræða snuð, smekki eða leikfangabangsa.
  • Nota ekki daglega smyrsl, sápu eða álíka vörur á ungbarnið.
  • Kaupa bleiur sem eru Svansmerktar eða án ilmefna og olía.
  • Kaupa ekki leikföng sem eru án CE-merkinga, velja ilmefnalaus leikföng og henda gömlum mjúkum plastleikföngum.

Innkirtlatruflandi efni hafa víðtæk áhrif í umhverfinu og á öll spendýr, en mest er athyglin á skaðsemi þeirra fyrir ófrískar konur, ungbörn og á sæðisframleiðslu karla, kyngetu og krabbameina í eistum, blöðruhálskirtli og brjóstum.