Umhverfistofnun - Logo

Heildarmagn og meðhöndlun

Árið 2018 var heildarmagn úrgangs sem féll til á Íslandi um 1300 þúsund tonn.  Ef rýnt er í hvernig magnið skiptist niður á mismunandi uppruna úrgangs kemur í ljós að heimilisúrgangur nam rúmum 247 þúsund tonnum, úrgangur frá iðnaði og öðrum rekstri reyndist vera rúm 312 þúsund tonn og úrgangur sem rekja má til mannvirkjagerðar var rúm 734 þúsund tonn.  Af síðastnefnda úrganginum var langstærsti hlutinn jarðefni frá uppgreftri, s.s. hreinn jarðvegur, möl og sandur.  
 Af þeim tæplega 1300 þúsund tonnum af úrgangi sem féllu til á landinu fóru 82% til endurnýtingar og 18% til förgunar (sjá mynd).  Ef ráðstöfun úrgangs fyrir árið 2018 er skoðuð með tilliti til uppruna úrgangsins má sjá að endurnýtingarhlutfall heimilisúrgangs var 36%, endurnýting úrgangs frá iðnaði og öðrum rekstri var 79% og 99% fyrir úrgang frá mannvirkjagerð.  Til útskýringar á háu endurnýtingarhlutfalli í síðastnefnda flokknum þá er langstærsti hluti hans óvirkur úrgangur, s.s. jarðefni eins og áður segir, steypa, flísar, keramík og gler.  Þessi úrgangur hentar ágætlega til endurnýtingar með því að nota hann sem uppfyllingarefni eða með öðrum hætti til landmótunar.

Eins og gefur að skilja er margt sem getur orsakað sveiflur í heildarúrgangsmagni þjóðar, s.s. breytingar á samsetningu atvinnulífs í landinu, innleiðing nýrrar tækni í iðnaði, aukning eða samdráttur í mannvirkjagerð og jafnvel sveiflur á erlendum mörkuðum geta haft áhrif á magnið hér á landi.  Jafnframt er samanburður á milli landa örðugur þar sem atvinnulíf þjóða getur verið misjafnlega samansett.  Í einu landi er sjósókn og fiskvinnsla stærsta atvinnugreinin, í öðru námagröftur og í því þriðja ferðaþjónusta.  

 Mismunandi atvinnugreinum fylgir mismikill úrgangur og mismunandi samsetning úrgangs.  Gjarnan er því horft til heimilisúrgangs þegar ætlunin er að skoða þróun úrgangsmagns á milli ára og bera saman magn úrgangs á milli landa.  Árið 2018 var magn heimilisúrgangs á hvern íbúa á Íslandi 712 kg og jókst magnið lítillega frá fyrra ári.  Aukning hafði orðið á magninu nánast á hverju ári á tímabilinu 2009–2016 eftir 37% samdrátt í magni á milli áranna 2008 og 2009, samhliða þrengingum í íslensku efnahagslífi síðla árs 2008 (sjá mynd).

 Nú er svo komið að magn heimilisúrgangs á hvern íbúa landsins er meira en árið 2008, sem var lengi metár.  Þótt fleiri en ein breyta hafi vafalítið áhrif á myndun heimilisúrgangs, s.s. fjöldi ferðamanna sem heimsækir landið, þá sýnir þessi þróun glögglega hversu sterk tengsl eru á milli hagsældar og neyslumynsturs þjóðarinnar, annars vegar og hins vegar magns þess heimilisúrgangs sem fellur til.



Ef horft er til aðildarríkja Evrópusambandsins (ESB) þá er magn heimilisúrgangs á hvern íbúa hér á landi með því hæsta sem gerist1 .  Það er aðeins í Danmörku sem magnið er meira á hvern íbúa.  Árið 2017 var meðaltal innan ESB 487 kg/íbúa, og miðgildið örlítið lægra, en á Íslandi var magnið það ár 666 kg/íbúa.  Það sem er einna athyglisverðast er að magn heimilisúrgangs dróst saman um 9% innan ESB á tímabilinu 2002–2016 en það er öfugt við þá þróun sem hefur orðið hér á landi.  Það gefur því auga leið að þó hér sé um að ræða stefnu um meðhöndlun úrgangs sem hefur það að markmiði að auka endurvinnslu og endurnýtingu og draga úr urðun, er einnig mikið verk fyrir höndum þegar kemur að því að draga úr myndun úrgangs.  Í samræmi við úrgangsþríhyrninginn er nauðsynlegt að ganga lengra en að leggja áherslu á endurvinnslu og minni urðun með því að leggja ennfremur áherslu á að draga úr sóun og myndun úrgangs.  Sú aðgerð sem er skilvirkust þegar kemur að því að draga úr álagi sem úrgangur hefur á umhverfið er að kaupa minna og neyta minna.  Þannig er mikilvægt að leggja áherslu á úrgangsforvarnir og fylgja stefnunni Saman gegn sóun sem sett var fram í kafla 1. 

Hér að neðan má finna tölfræðiskýrslur fyrir heildarmagn úrgangs á Íslandi síðan frá 2014 (athugið að Hagstofan birtir einnig upplýsingar um magn úrgangs á Íslandi):

1https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/DDN-20190123-1#:~:text=The%20amount%20of%20municipal%20waste,(486%20kg%20per%20person)