Heildarmagn og meðhöndlun

Árið 2017 var heildarmagn úrgangs sem féll til á Íslandi rúm 1400 þúsund tonn.  Ef rýnt er í hvernig magnið skiptist niður á mismunandi uppruna úrgangs kemur í ljós að heimilisúrgangur nam rúmum 225 þúsund tonnum, úrgangur frá iðnaði og öðrum rekstri reyndist vera rúm 302 þúsund tonn og úrgangur sem rekja má til mannvirkjagerðar var rúm 873 þúsund tonn.  Af síðastnefnda úrganginum var langstærsti hlutinn jarðefni frá uppgreftri, s.s. hreinn jarðvegur, möl og sandur.  


Af þeim rúmu 1400 þúsund tonnum af úrgangi sem féllu til á landinu fóru 84% til endurnýtingar og 16% til förgunar (sjá mynd).  Við ráðstöfun heimilisúrgangs voru þessi hlutföll 33% og 67%, um 78% af úrgangi frá iðnaði og öðrum rekstri fór til endurnýtingar og 22% til förgunar og hlutföllin voru 99% og 1% við ráðstöfun úrgangs frá mannvirkjagerð.  Til útskýringar á háu endurnýtingarhlutfalli í síðastnefnda flokknum þá er langstærsti hluti hans óvirkur úrgangur, s.s. jarðefni eins og áður segir, steypa, flísar, keramík og gler.  Þessi úrgangur hentar ágætlega til endurnýtingar með því að nota hann sem uppfyllingarefni eða með öðrum hætti til landmótunar.




Eins og gefur að skilja er margt sem getur orsakað sveiflur í heildarúrgangsmagni þjóðar, s.s. breytingar á samsetningu atvinnulífs í landinu, innleiðing nýrrar tækni í iðnaði, aukning eða samdráttur í mannvirkjagerð og jafnvel sveiflur á erlendum mörkuðum geta haft áhrif á magnið hér á landi.  Jafnframt er samanburður á milli landa örðugur þar sem atvinnulíf þjóða getur verið misjafnlega samansett.  Í einu landi er sjósókn og fiskvinnsla stærsta atvinnugreinin, í öðru námagröftur og í því þriðja ferðaþjónusta.  Mismunandi atvinnugreinum fylgir mismikill úrgangur og mismunandi samsetning úrgangs.  Gjarnan er því horft til heimilisúrgangs þegar ætlunin er að skoða þróun úrgangsmagns á milli ára og bera saman magn úrgangs á milli landa.  Árið 2017 var magn heimilisúrgangs á hvern íbúa á Íslandi 666 kg og stóð magnið um það bil í stað frá fyrra ári.  Aukning hafði orðið á magninu nánast á hverju ári á tímabilinu 2009–2016 eftir 37% samdrátt í magni á milli áranna 2008 og 2009, samhliða þrengingum í íslensku efnahagslífi síðla árs 2008 (sjá mynd).


Nú er svo komið að magn heimilisúrgangs á hvern íbúa landsins er meira en árið 2008, sem hefur verið metár fram til þessa.  Þótt fleiri en ein breyta hafi vafalítið áhrif á myndun heimilisúrgangs, s.s. fjöldi ferðamanna sem heimsækir landið, þá sýnir þessi þróun glögglega hversu sterk tengsl eru á milli hagsældar, og neyslumynsturs þjóðarinnar, annars vegar og hins vegar magns þess heimilisúrgangs sem fellur til.




Ef horft er til aðildarríkja Evrópusambandsins (ESB) þá er magn heimilisúrgangs á hvern íbúa hér á landi með því hæsta sem gerist.  Það er aðeins í Danmörku sem magnið er meira á hvern íbúa.  Árið 2016 var meðaltal innan ESB 480 kg/íbúa, og miðgildið örlítið lægra, en á Íslandi var magnið 662 kg/íbúa.  Það sem er einna athyglisverðast er að magn heimilisúrgangs dróst saman um 9% innan ESB á tímabilinu 2002–2016 en það er öfugt við þá þróun sem hefur orðið hér á landi.  Það gefur því auga leið að þó hér sé um að ræða stefnu um meðhöndlun úrgangs sem hefur það að markmiði að auka endurvinnslu og endurnýtingu og draga úr urðun, er einnig mikið verk fyrir höndum þegar kemur að því að draga úr myndun úrgangs.  Í samræmi við úrgangsþríhyrninginn er nauðsynlegt að ganga lengra en að leggja áherslu á endurvinnslu og minni urðun með því að leggja ennfremur áherslu á að draga úr sóun og myndun úrgangs.  Sú aðgerð sem er skilvirkust þegar kemur að því að draga úr álagi sem úrgangur hefur á umhverfið er að kaupa minna og neyta minna.  


Hér að neðan má finna tölfræðiskýrslur fyrir heildarmagn úrgangs á Íslandi síðan frá 2014 (athugið að Hagstofan birtir einnig upplýsingar um magn úrgangs á Íslandi):