Umhverfistofnun - Logo

Náttúra og jarðfræði

Náttúra

Gróðurvinjar hálendisins eru leifar samfellds gróðursvæðis sem var fyrrum miklu víðáttumeira og samfelldara en nú er og þessar vinjar eru heimkynni fjölda lífvera sem þrífast ekki í auðninni umhverfis. Þjórsárver eru því jafnframt uppspretta fræs, eins konar fræbanki, sem getur komið landinu umhverfis til góða og stuðlað að uppgræðslu þar ef skilyrði verða hagstæðari. Þetta eykur til muna mikilvægi þessara grónu svæða.

Hluti Þjórsárvera er flæðiengi, sem eru óvenjulegt á hálendinu, og þar er líka að finna rústaflár, sem eru annars afar fágætar. Í þessari hálendisvin finnast fleiri tegundir lífvera en nokkurs staðar annars staðar á hálendi Íslands, og hér eiga flestir hópar lífvera fulltrúa.

Hér hafa til dæmis fundist um 167 tegundir háplantna og 244 tegundir skordýra, kóngulóa og langfætlna. Refastofninn er ekki stór og fátt er um hagamýs. Þjórsárver eru mjög mikilvæg fyrir vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Verndargildi Þjórsárvera er ekki síst fólgið í þeirri miklu fjölbreytni lífríkisins sem þar er að finna.
Þjórsárver eru mesta varpland heiðagæsar í veröldinni og fræðimenn hafa verið þeirrar skoðunar um langa hríð að hann skipti sköpum um afkomu þessa stofns á Íslandi og Grænlandi. Margir aðrir fuglar verpa hér á þessu svæði, meðal annars rjúpa, heiðlóa, sandlóa, óðinshani, lóuþræll, sendlingur, snjótittlingur, hávella, kjói og kría. Himbrimi verpir hér en er sjaldséður og álftin, sem var fyrrum algeng, sést mun sjaldnar en áður.
Þjórsárver eiga tilvist sína að þakka vatni, bæði jökulvatni og lindarvatni. Vatn er alls staðar, ár og lækir kvíslast um landið og í dældum sitja tjarnir og pollar. Hornsíli finnast í lækjunum og skötuormur og önnur krabbadýr eru í nánast hverri tjörn, mikilvæg fæða margra fugla.

Það sem gerir Þjórsárverasvæðið svo mikilvægt sem raun ber vitni er að þar finnast svo mörg búsvæði og einstök landslagsheild sem njóta verndar í nánast ósnortinni mynd, þótt sett hafa verið upp vatnsmiðlunarmannvirki, Kvíslaveita, þar sem eru 25-30 km2 uppistöðulón og farvegir í jaðri friðlandsins. Við gerð veitunnar fóru sex ferkílómetrar gróins lands undir vatn. Allt frá því er landið var friðlýst, og raunar fyrr, hafa legið fyrir áætlanir um að nýta umtalsverðan hluta friðlandsins til vatnsmiðlunar vegna vatnsaflsvirkjana og er sú framkvæmd nefnd Norðlingaölduveita. Slík vatnsmiðlun ylli alvarlegum skemmdum á grónu landi og yrði til þess að rjúfa landslagsheildina. Þá er enn fremur hætta á að gróður yrði fyrir skaða vegna rofs af völdum vatns og vinda. Landið er mjög flatt og af þeim sökum er mjög erfitt að spá fyrir um þann skaða sem yrði á gróðri. Áætlanir um Norðlingaölduveitu hafa verið lagðar af í bili í það minnsta verður veitan mun minni en upprunalega var gert ráð fyrir.

Náttúrufegurð Þjórsárvera og umhverfis þeirra með jökulinn í baksýn er alþekkt og fjölbreyttur gróður, tjarnir og vötn, mikið fuglalíf og smærri dýr, jökulár og víðernið gera þetta svæði einstakt í sinni röð. Á Íslandi fækkar ört þeim svæðum þar sem ekki hafa verið sett niður mannvirki af einhverju tagi, skálar, kofar, vegir eða uppistöðulón. Þjórsárver eru því án nokkurs vafa eitt dýrmætasta svæðið á hálendi Íslands.

Jarðfræði

Landið í og við Þjórsárver er öldótt háslétta, mótuð af Ísaldarjökli og berggrunnurinn er að mestu basalthraun, jökulberg, sem er harðnaður jökulruðningur, sandsteinn, til orðinn úr jökulvatnsseti, og móberg. Þegar jökullinn hopaði fyrir um 10.000 árum skildi hann eftir sig malarása sem setja mestan svip á landið. Hraun hefur runnið nokkrum sinnum í grennd við Þjórsárver eftir lok ísaldar. Ofan á berggrunninum eru víðast hvar þykk setlög, en ofan á þeim er sendinn jarðvegur, 2-7 m þykkur, og sandurinn verður því meiri sem ofar dregur sem bendir til þess að sandfok hafi farið vaxandi eftir því sem á leið.