Vernduð og viðkvæm svæði

Fylgjast þarf sérstaklega með vernduðum og viðkvæmum svæðum með tilliti til álags á þau og að ástand þeirra hraki ekki. Þar gegna lög um stjórn vatnamála mikilvægu hlutverki. Samkvæmt 25. gr laga um stjórn vatnamála skal Umhverfisstofnun halda skrá yfir vernduð og viðkvæm svæði.Í henni skal m.a. tilgreina vatnsverndarsvæði, vatnavistkerfi, svo og vistkerfi sem tengjast þeim að vatnabúskap, ásamt svæðum sem njóta heildstæðrar verndar samkvæmt lögum eða eru friðlýst vegna sérstöðu vatns. Skráin skal taka til eftirtalinna gerða verndaðra svæða:

Svæði þar sem neysluvatnstaka fer fram og ætluð eru til slíkrar vatnstöku í framtíðinni. 

  • Hér á íslensk reglugerð nr.  536/2008 um neysluvatn við, en markmið hennar er að tryggja að neysluvatn sé heilnæmt og hreint.

Svæðin á skránni eru annaðhvort með meiri neysluvatnstöku en 10m3 á dag eða þjóna meira en 50 manns. Á Íslandi er yfirgnæfandi hluti neysluvatns grunnvatn, en í einhverjum tilfellum er yfirborðsvatn notað. 

Númer vatnshlots*
Númer vatnshlots
Fjöldi brunnsvæða
Heildarupptaka m3/á sólahring
IS104-263-G 
Reykjanes
7
166.363
IS104-250-1-G 
Nesjahraun
1
144.202
IS102-135-G 
Bakkahlaup 
1
110.592
IS104-265-G
Straumsvíkurstraumur
4
65.106
IS104-266-G 
Elliðaárstraumur 3
2
40.001
IS103-254-G
Laugardalur 
9
38.478
IS104-305-G
Lyngdalsheiði
5
26.810
IS102-185-G 
Grísatungufjöll
2
25.946
IS101-276-G
Mið-Norðurland 
57
17.892
IS101-82-G
Gláma 
1
17.280
IS101-307-G
Mið-Vesturland og Strandir
75
15.271
IS102-278-2-G
Aðaldalshraun-Trölladyngja
13
12.144
IS101-274-G
Vestfirðir
10
12.126
IS103-195-G
Ölfusstraumur 1 
2
10.804
IS102-292-G
Austfirðir 
64
9.693
IS102-200-G
Reykjahverfi
5
9.089
IS103-202-G
Ölfusstraumur Forir 
5
8.559
IS103-287-G
Kerlingarfjöll-Hreppar
25
7.979
IS101-272-G
Eyrarsveit 
5
5.471
IS102-279-G
Krepputunga-Slétta
2
4.756
IS104-191-G
Akrafjall 
6
4.471
IS102-156-G
Fannardalur
3
4.292
IS102-159-G
Eskifjörður
65
4.251
IS101-295-G
Skagafjörður 
33
4.062
IS104-257-G
Elliðaárstraumur 2 
2
3.742
IS104-290-G
Selvogsstraumur 3
2
3.720
IS103-252-G
Landeyjar
11
3.607
IS101-102-G
Seljalandshlíð 
1
3.456
IS103-260-G
Ölfusstraumur Ingólfsfjall
3
3.378
IS103-208-G
Ölfusstraumur Ölfusá 
2
2.601
IS101-271-G
Eyrarfjall 
3
2.393
IS102-281-G
Gunnólfsvíkurfjall 
1
2.074
IS103-285-G
Tindfjallajökull-Torfajökull
15
1.973
IS101-100-G
Bolungarvík
1
1.901
IS102-161-G
Fáskrúðsfjörður
2
1.868
IS102-160-G
Reyðarfjörður
2
1.728
IS103-251-G
Villingaholt
4
1.659
IS102-130-G 
Svarfaðardalur
16
1.582
IS104-115-2-G
Rosmhvalanes 2
1
1.486
IS101-171-G 
Vatnsnes
9
1.394
IS101-194-G
Stykkishólmur
1
1.391
IS103-44-G
Gíslholtsvötn
6
1.218
IS101-173-G 
Stórisandur 
53
873
IS102-77-G
Eyvindardalur
1
648
IS102-146-G
Vesturárdalur
4
622
IS103-301-G
Eyjafjallajökull
15
514
IS102-131-G
Árskógssandur 
3
458
IS102-137-G 
Rauðhólahraun
2
359
IS103-296-G
Suðursandar
18
216
IS102-218-G
Hrísey 
2
181
IS102-64-G 
Þorgerðarfjall
2
91
IS104-193-G
Melabakkar-Leirá
13
60
IS101-128-G 
Fljót
11
48
IS104-275-G
Kjalarnes Hvalfjörður 
1
43
IS104-270-G
Hvítá í Borgarfirði 
8
39
IS103-308-G 
Tungnaárhraun
7
35
IS104-269-G
Akranes
6
26
IS103-80-G
Landbrot 
6
26
IS104-74-G
Vatnaskógur 
6
26
IS104-186-G
Meðalfellsvatn 
5
22
IS102-67-G 
Staðarfjall
5
22
IS102-65-G
Fljótsheiði
5
22
IS103-207-G
Grímsnes 
2
17
IS102-286-G 
Hofs- og Nýjabæjarafrétt
4
17
IS101-169-G
Hegranes 
4
17
IS102-68-G
Kinnarfell
4
17
IS101-170-G
Blanda 
3
13
IS104-273-G
Miklholtshreppur
3
13
IS101-98-G
Núpur
3
13
IS101-117-G
Staðarhóll
3
13
IS103-180-G
Kaldbakur
3
13
IS101-132-R
Þverá
50
4320
IS101-126-R
Klofningsdalur
50
4320
IS102-1155-R
Norðfjarðará 2
44,8
3871
IS104-179-R
Berjadalsá
42,6
3681
IS102-1702-R
Hörgá 2
27
2333
IS102-1144-R
Fjarðará 2
25
2160
IS101-140-R
Hlíðará
22
1901
IS102-1078-R
Dalsá 1
20,85
1801
IS101-395-R
Ósá 1
17
1469
IS102-1265-R
Norðurá
15
1296
IS102-1804-R
Svarfaðardalsá 2
13,158
1137
IS102-1227-R
Kaldakvísl
7,5
648
IS102-1265-R
Norðurá
5
432
IS102-1173-R
Eskifjarðará 1
2
173
IS102-1156-R
Norðfjarðará 1
2
173
IS101-977-L
Bæjarvatn S
3,5
302



* Í númeri vatnshlots þýðir „G“ fyrir grunnvatn (e. groundwater), „R“ þýðir straumvatn (e. river) og „L“ þýðir stöðuvatn (e. lake).

Svæði sem vernduð eru vegna efnahagslega mikilvægra tegunda vatnalífvera.

  • Hér er átt við ferskvatnslífverur en á Íslandi eru ekki margar reglugerðir sem eiga við undir þessum lið, einna helst má nefna lög um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Í 24. gr. laganna er fjallað um svæðisbundna friðun lax og göngu- og vatnasilungs. 
  • Engin slík svæði eru til samkvæmt reglugerðinni.


Vatnshlot sem eru tilnefnd/flokkuð sem afþreyingarvötn. 

Hér á íslensk reglugerð nr. 460/2015 um baðstaði í náttúrunni við, en markmið hennar er að stuðla að öryggi notenda og bættum hollustuháttum á baðstöðum í náttúrunni. Hér er ekki átt við sundlaugar sem nota klór til hreinsunar og eru starfleyfisskyldar.

Númer vatnshlots
Nafn 
 
Athugasemd
IS104-1302-C
Skerjafjörður
Ylströndin í Nauthólsvík
IS102-1835-L
Urriðavatn
Fljótandi baðlaugar í náttúrulegu stöðuvatni





Svæði sem eru næm fyrir næringarefnum, þ.m.t. svæði sem eru metin sem svæði í hættu, samkvæmt reglugerð um varnir gegn mengun vatns af völdum köfnunarefnissambanda frá landbúnaði og öðrum atvinnurekstri, og svæði, sem eru metin sem viðkvæm svæði, samkvæmt reglugerð um fráveitur og skólp

  • Hér á íslenska reglugerð nr. 804/1999 um varnir gegn mengun vatns af völdum köfnunarefnissambanda frá landbúnaði og öðrum atvinnurekstri við. Jafnframttekur þetta til svæða sem hafa verið skilgreind viðkvæm samkvæmt reglugerð nr. 798/1999 um fráveitur og skólp.
  • Í reglugerð nr. 650/2006 um framkvæmd verndunar vatnasviðs og lífríkis Þingvallavatns segir í 18. gr reglugerðarinnar: „Þingvallavatn telst viðkvæmt fyrir köfnunarefnismengun sbr. reglugerð um varnir gegn mengun vatns af völdum köfnunarefnissambanda frá landbúnaði og öðrum atvinnurekstri. Vöktun fer nú þegar fram í Þingvallavatni.
  • Þingvallavatn er eina vatnið á Íslandi sem hefur enn sem komið er verið skilgreint viðkvæmt fyrir köfnunarefnismengun.


Svæði sem eru tilnefnd í því skyni að friða búsvæði eða tegundir, þar sem viðhald eða umbætur á ástandi vatnsins er mikilvægur þáttur í verndinni. 

  • Á Íslandi hefur hvorki vistgerðartilskipun Evrópusambandins né fuglatilskipunin verið innleidd í íslensk lög. Hér eiga íslensk lög nr. 60/2013 um náttúruvernd við, en þau taka til friðlýstra svæða.
  • Á Íslandi eru alls 114 friðlýst svæði. Þar af var metið að alls 23 svæði væru friðlýst í því skyni að friða búsvæði eða tegundir, þar sem viðhald eða umbætur á ástandi vatnsins væri mikilvægur þáttur í verndinni. Vatnshlot undir stjórn vatnamála eru í einhverjum tilfellum sérstaklega afmörkuð innan friðlýstu svæðanna vegna stærðar stöðuvatns/straumvatns t.d. í tilfelli Þingvallavatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslur. Innan flestra þessara friðlýstu svæða eru hinsvegar ekki afmörkuð vatnshlot fyrir stöðuvötn þar sem þau náðu ekki 0,5 kmviðmiðunarstærð innan vatnshlotaskiptingar stjórnar vatnamála. Í þeim tilfellum var sérstaklega skoðað álag á friðlýstu svæðin og í þeim tilfellum þar sem álag var talið til staðar eða að svæðin voru innan þéttbýlis var lögð til afmörkun stöðuvatna innan svæðanna. Þessi stöðuvötn (tjarnir) voru þá í öllum tilfellum minni en ofangreind viðmiðunarmörk (0,5 km2). Í tilfelli strandsjávar eru þessi stærðarmörk ekki til staðar og ekki takmörk á því hversu mikið hægt er að klippa minni vatnshlot frá stærri vatnshlotum t.d. Grunnafjörður.
Friðlýst svæði og svæði vernduð með sérlögum
Númer vatnshlots*
Þingvallavatn
101-2232-L
Mývatn
101-1448-L
Grunnafjörður
Vatnshlotanúmer í vinnslu
Vestmannsvatn
102-1461-L
Miklavatn, Skagafirði
101-1330-L
Vífilstaðavatn, Garðabær
Vantar númer
Blautós og Innstavogsnes
Vantar númer
Ástjörn, Hafnarfirði
Vantar númer
Andakíll 
Vatnshlotanúmer í vinnslu (Vatnshamravatn)
Breiðafjörður
101-1363-C
Kattarauga, Áshreppi
Er ekki afmarkað vatnshlot
Friðland í Svarfaðadal, Dalvíkurbyggð
Er ekki afmarkað vatnshlot
Herðubreiðarlindir
Er ekki afmarkað vatnshlot
Ósland, sveitafélaginu Hornafirði 
Er ekki afmarkað vatnshlot
Laxá, Suður-Þingeyjarsýslu
102-1735-R og 102-1814-R
Skerjafjörður innan Garðabæjar
Er innan vatnshlots 104-1302-C
Skerjafjörður innan Kópavogs
Er innan vatnshlotanna 104-1302-C og 104-1307-C
Kasthúsatjörn, Álftanesi
Vatnshlotanúmer í vinnslu
Bakkatjörn, Seltjarnarnesi
Er ekki afmarkað vatnshlot
Grótta
Er ekki afmarkað vatnshlot
Hvaleyrarlón og Hvaleyrarhöfði
Er ekki afmarkað vatnshlot
Arnarnesstrýtur Eyjafirði
102-1361-C
Ystuvíkurstrýtur Eyjafirði
Er ekki afmarkað vatnshlot

* Í þeim tilfellum þar sem stendur Vatnshlotanúmer í vinnslu, liggur fyrir ákvörðun um afmörkun vatnshlots og  á eftir að setja númer á vatnshlotið. Í þeim tilfellum þar sem stendur „er ekki afmarkað vatnshlot“ stendur ekki til að afmarka sérstaklega vatnshlot innan friðlýsta svæðisins umfram það sem nú þegar hefur verið gert.